ZWYCZAJE, OBYCZAJE, MOWA

MIESZKAŃCÓW

 


 

BOŻE NARODZENIE

( KOLĘDNICY)

 

 

Po południu zbierały się grupy kolędników :

 

  • Bracia                 -           mężczyźni
  • Siostry                 -           kobiety
  • Kawalerowie
  • Panny

 

w takiej kolejności i w odstępie kilkuminutowym grupy te przechodziły wszystkie domostwa we wsi, dzwonili dzwonkami i śpiewali kolędy. Po odśpiewaniu kilku kolęd jedna osoba w imieniu całej grupy kolędników składała gospodarzom winszowania    (życzenia):

 

  • "W Betlejem mieście panna Maryja dziewica pod opieką Józefa w lichej stajence powiła syna małego Jezusa. W żłobie położyła, siankiem okryła, my tą nowinę głosimy. Mieszkańcom tego domu zdrowia życzymy. Żeby Wam dobrze się żyło, niczego nie brakowało, pełno było w komorze i w oborze. Was gospodarzu na potrzeby naszego kościoła o kolędę prosimy. Za kolędę dziękujemy, byśmy w zgodzie żyli i na drugi rok Wam zakolędowali".
  • "Panna Maryja Jezuska porodziła, wszyscy Go witali, anieli śpiewali, pastuszkowie na "multankach" grali, Trzej Królowie dary drogie składali, Herodowi żołdacy Królewicza szukali a my chodzimy od chaty do chaty w tej kolędzie Jego chwałę głosimy, Wam szczęścia i radosnych dni, długich lat życia życzymy"

 

Każdy kolędnik sam układał swoje "winszowania" a zebrane na kolędzie pieniądze były przekazywane na potrzeby kościoła, Radzie Kościelnej, której przewodniczył ksiądz proboszcz a stałymi członkami byli:

  • Bielawski Piotr (Stos)
  • Braszka Mikołaj
  • Charęza Franciszek (Bogacz)
  • Piotrowski Jan
  • Romanów Piotr
  • Żuczkowski Paweł  - kościelny
  • Żuczkowska Zofia


NOWY ROK

(SZCZODRAKI)

 

Chłopcy w wieku 7 - 12 lat chodzili do sąsiadów z życzeniami "zasiewać owsem"

(nie można było używać ziaren innych zbóż)

 

Siejąc owies szczodrakowali (deklamowali):

 

Przychodzą "szczodraki" - zdrowe chłopaki

w ten Nowy Rok życzą  aby rodziła się Wam pszeniczka i groch.

By byliście weseli jak w niebie anieli,

by Was nic nie bolało i niczego nie brakowało,

żeby pełno było zboża w komorze a bydła w oborze.

Szczęścia, zdrowia życzymy, daj Wam Panie Boże

wszystkiego najlepszego.

Wasze dziatki niech serdecznie kochają ojca i matki.

Byśmy wszyscy zdrowi byli i za rok znów się spotkali i szczodrakowali.

 

 

Z określeniem "szczodraki" można było jeszcze się spotkać w latach sześćdziesiątych nazywano tak dzieciaki w wieku szkolnym. Określenie to funkcjonowało wśród Hutniaków na ziemiach zachodnich.

 


PALMOWA NIEDZIELA

 

W kościele święcono palmy robione z wiklinowych gałązek. Po wyjściu z kościoła obowiązkowo należało połknąć 3 bazie - żeby gardło nie bolało. Palmami młodzi chłopcy bili się z dziewczętami i mówili:

 

  1. Palma bije, nie ja biję,

pamiętaj, że za tydzień i za noc

będzie Wielkanoc

Chrystus z martwych wstanie

a my na Rezurekcji będziemy

Go witali i Alleluja śpiewali.

 


 

GWARA STARSZEGO POKOLENIA MIESZKAŃCÓW WIOSKI.

 

 

Przedstawione poniżej wyrażenia i określenia używane były przez mieszkańców wsi, w żadnej innej wiosce w najbliższym otoczeniu, takiej gwary nie używano. Była to lokalna gwara występująca tylko w Hucie Starej.

 

baba

kobieta, żona

baba

drożdżówka (ciasto)

bachor

dziecko

bahato

dużo

bałabuch

grahamka

bałabuszek

bułka drożdżówka

bambetel

łóżko - rozsuwane z wiekiem

banta

żerdzie w kurniku

barabola

ziemniak

barabulanka

łodygi ziemniaków

beńkart

dziecko nieślubne

bodak

oset

bolak

wrzód

bomki

duże muchy, gzy

borówki

czarne jagody

brajtrura

piekarnik

bulunczka

ból brzucha lub ból wewnętrzny

buraczanka

liście buraków

buśku

bocian

cebrzyk

szaflik do karmienia bydła sieczką

chamłaga

długa gałąź

chata wielga

izba

chliw

obora, stajnia

chłop

mężczyzna, mąż

chuścina

apaszka

chuścinka

chusteczka

ciupać

rąbać

cygaretka

papieros fabryczny

czerwak

robak gąsienica, czerw, pendrak

czuchrać

drapać

czyr

rzadka kasza kukurydziana

dońcia

córka

dowolnia

ubijak

dudy

mankiety

duli

duże gruszki

duszynina

gulasz

dziszka

beczółka, miara ziarna

dziwka

panna

dzygar

papieros kręcony

dzygar

zegar

gibiruji

należy

girgonia

begonia

gniliczki

gruszki drobne, ulęgałki

grali

widły do obornika

hadiuga

żmija, wąż

hajdać

huśtać

halma

hamulec

harasiwka

czerwona wstążka

harnedli

szpilki do włosów

hawka

szczekanie

hujdanka

huśtawka

hulać

tańczyć

hurkać, hrymać

stukać

hyczka

natka pietruszki, marchwi

jagody

czereśnie

jajecznica

mieszanka; jaja, mąka i mleko

jama

piwnica ziemna,kopiec z ziemniakami

kaciuba

do wygarniania ognia z pieca

kahła

dymnik -od pieca do sieni

kałabania

dół z wodą na drodze lub polu

kantar

uzda

kapica

łącznik bijaka z cepiskiem

kaszkiet

czapka z daszkiem

kielnica

siedzisko furmana przed skrzynią wozu

kiernica, kirnica

studnia    2-3 m głębokości

kiszka

kaszanka

kłuć

rozłupywać

kołacz

chałka

kopanica

płoza sanek

kosa

warkocz

kowban

kloc do rąbania

kozidryszczy

przebiśniegi, pierwiosnki

kuciuruba

pokręcony np. drut, spirala

kuczma

czapka zimowa

kula

proteza

kulbaczka

laska, palica

kuleja

pociąg

kulpak

kłonica

kuromesło, kromesło

nosidło do wiader

lastówka

jaskułka

lilija

lilie

liniszka

gęsta kasza kukurydziana

lizawka

bryłka soli kamiennej do lizania dla bydła

lulka

fajka

łopuch

rzep

łuboda, nacina

lebioda, komosa biała

łyłyk

nietoperz

magulnica

deska karbowana domalowania i tara do prania

makohon

wałek do tarcia maku i maglowania bielizny (szmacia)

małaj

baba kukurydziana

mariasze

astry

meszty

pantofle

muzyki

zabawa taneczna

na burk

na kredyt

nanaszko, nanaszka

nazwa starszych osób, nie krewnych

nasypka

wsyp poduszki

pan, pani, państwo

mieszkańcy miast, nauczyciele

paoirki

bibułka do papierosów

paska

duży (3-5kg) chleb pieczony na Wielkanoc

pazory

paznokcie

pieczyryca

pieczarka

pióra

szczypior

piróg pieczony

nadziana bułka, drożdżówka

piszki

pieszo

po czemu

jaka cena

po kilku

po ile

podra

strych obory

postronek

kuszka

gruby sznur

drewn. pojemnik na wodę i kamień do ostrzenia kosy

pościel

łóżko

potasz

oczyszczona soda

powzanka

ślizgawka

pranik

kijanka do prania

pudłu

dziupla

putnia

wiadro

puziunki

poziomki

pyryj

perz

rapszyc

kłusownik

rurkować włósi

robić loki

ryska

szpadel

ryszoto

sito do zboża

rzemień

pasek

rżnąć

piłować, rozcinać

samograj

gramofon

sapiałka

fujarka

sklep

wolnostojąca piwnica murowana

smazynica

jajka na boczku

stempa

urządzenie do łuskania ziarna na kaszę

studzinina, hyszki

galareta z nóg i głowy wieprza

syrbywus

dzika róża

szałata

sałata

szaragi

wieszak

szcze

jeszcze

szczupać

macać, dotykać, sprawdzać dotykiem

szkura

skura

szłyjki

szelki

szmaci

bielizna

sztanki

nogawki spodni

śpiwanka

piosenka

tarnówki

okrągłe drobne śliwki, mirabelki

tartuch

placek ziemniaczany

tok

klepisko do młocki

trepy

sandały

wańkisz

alkierz

waszki

wodze, lejce

wendzunka

wędzony boczek

wereta

prześcieradło

wianki

wieczór panieński

wijaszka

szufelka do wiania zboża po młotce

włóczyć

bronować

włusi

włosy

woczy

oczy

wodwód

dzięcioł

worać

orać

woroplan

samolot

wosłun

ława z oparciem

wośniak

dwuręczny nóż do strugania drewna

wse

zawsze

wubycykiel, bycykil

rower

wucha

uszy

wudźwirki

ościeżnice

wunsa

wąsy

wupryny

agrest

wużyny

jeżyny

wyszka

strych chaty

zaburguj

kredytuj

zahata

ocieplanie ścian chaty na zimę

załubni

sanie paradne

zaściska, -i

wstążka, -ki

zazula

kukułka

zazuwoki

zez  (ma zeza)

ziele

kwiaty

ziobra

żebra

ziubyr

w młynie, maszyna do czyszczenia zboża przed walcami

żółty szmir

towot

 

 

NIEKTÓRE ZWROTY

 

choć siuda

choć do mnie

nabrałam na .

kupiłam na . np. na bluzkę

wszyłam

uszyłam

pukineła chłoła

rozstała się z mężem

kiń do mni

rzuć do mnie

podkidać Poli

podorać pole

zawiunsz gudza

zawiązać węzeł

wut  gudzuj

rozwiąż węzeł

czułam jak chtoś hrymał

słyszałam jak ktoś stukał

wun brechał

on kłamał

bydło pogodziło si

bydło uciekło z pola

poszet w las ij nazbirał Kozarów ij hułubianyk

poszedł w las i nazbierał kozaków i gąsek

ni hupaj dzieckim

nie podnoś, nie podrzucaj dzieckiem

 

 

 

NIEKTÓRE IMIONA

 

Adam

Jadamku

Andrzej, Jędrzej

Jendruch

Augustyn

Jagustyn

Antoni

Jantuch, Jantoszka

Agata

Jaguńka

Jan

Jaśku

Józef

Juśku

Paweł

Pawłu

Rozalia

Ruśka

Celina

Cyliśka

Maria

Marynka

Piotr

Pietru

Szymon

Szymku

Ignacy

Jignac

Stefania

sztefka

 

Po pierwszej wojnie światowej w latach 1918 - 1936 w Hucie Starej nauczycielką w czteroklasowej szkole była  Hermenegilda Radecka, która powoli ale systematycznie uczyła prawidłowej wymowy i nazewnictwa.

 

W latach czterdziestych już tylko najstarsi mieszkańcy używali tej gwary, młodsi i dzieci już nie, chociaż wszyscy ją znali.

 


 

NAZWY JEDNOSTEK MIAR UŻYWANYCH W HUCIE STAREJ

 

korzec, worek

100 kg

pół korca, worka

  50 kg

dziszka

  25 kg

kwarta

litr

pół kwarta

pół litra

kwaterka

ćwierć litra

półkwatyryk

ok. 100 gramów

halba

kufel

krupka, garszka

pojemnik z kory drzewa o poj. wiadra

 

 

INNE

                                

obiad

śniadanie

połudenek

obiad

wieczerza

kolacja

 

 

 


 

                                                                                                                              powrót

Źródło:

B. Romanów